مصاحبه خبرگزاری عصر اترک با محققین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی
انجام بهرهبرداری اقتصادی در مناطق بیابانی فقط در زمینهای کشاورزی
انجام بهرهبرداری اقتصادی در مناطق بیابانی فقط در زمینهای کشاورزی
یک محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی نیز در این باره اظهار کرد: بیابانها به دو گروه تقسیم میشوند، بیابانهایی که بهصورت ذاتی بیابان هستند و بیابانهایی که تحتتأثیر بهرهبرداریهای بیرویه انسانی دچار بیابانزایی شدهاند.
علی بزرگمهر گفت: مناطق بیابانی که بهصورت ذاتی بیابان هستند دچار شرایطی شامل بارندگیهایی کمتر از ۱۵۰ میلیمتر، تبخیر بیش از ۲ هزار میلیمتر، میانگین دمای بالای ۱۵۰ درجه هستند که در این مناطق گیاهان بوتهای شورپسند بهصورت پراکنده میرویند.
وی با اشاره به خراسان شمالی عنوان کرد: مناطق بیابانی استان در حوزه کال شور واقع است که شامل شهرستانهای بام و صفیآباد، اسفراین، جاجرم، گرمه میشوند.
وی افزود: این مناطق یکسوم مساحت استان را شامل میشوند.
این محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی بیان کرد: در اراضی ملی این مناطق بیابانی استان گیاهان شورپسندی از جمله درختچههای تاغ، گز، قرهداغ، خارشتر، درمنه و سالی کورنیا میرویند.
وی همچنین به زمینهای کشاورزی بهرهبرداران این مناطق بیابانی استان نیز اشاره و عنوان کرد: در مناطق پاییندست شهرستانهای اسفراین، و بام و صفیآباد (از روستای گراتی تا چهلدختران) با بهرهگیری از دانشی بومی و تاریخی، بندسارهایی بابت جمعآوری روان آبهایی که از ارتفاعات جاری میشوند زراعت محصولاتی شامل هندوانه آجیلی، خربزه، دانه روغنی گلرنگ، جو، گندم، محصولات علوفهای و پستهکاری انجام میشوند.
وی خاطرنشان کرد: بهرهگیری از این دانش بومی تاریخی ایجاد بندسارها و اجرای زراعت در زمینهای کشاورزی این مناطق موجب تقویت منابع آبی زیرزمینی، جلوگیری از تولید ریزگردها و درآمدزایی برای جوامع محلی این مناطق بوده است.
بزرگمهر خاطرنشان کرد: در مناطق چهلدختران و میاندشت شهرستانهای اسفراین و جاجرم نیز بهصورت ییلاق و قشلاق شترداری در جریان است.
وی در بخش دیگری از سخن خود با تأکید بر این نکته که در مناطق نیمهبیابانی و بیابانی میزان مواد آلی خاک کم است، انجام بهرهبرداریهای اقتصادی در اراضی ملی مناطق نیمهبیابانی و بیابانی را نادرست دانست.
وی با بیان اینکه اقتصادمحوری فقط به دنبال کسب سودآوری است، تصریح کرد: بهرهبرداریهای اقتصادی در اراضی ملی بیابانی به طبیعت شکننده این مناطق آسیبهای جدی وارد میکنند و موجب تخریب پوشش گیاهی شکننده این مناطق میشود.
این محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی تصریح کرد: کاشت و پرورش گیاهان بومی در مناطق اقتصادمحور باید در اراضی کشاورزی این مناطق انجام شود.
درعینحال، وی تأکید کرد: انتخاب کشت گیاهان بومی در زمینهای کشاورزی مناطق بیابانی باید بر اساس انجام مطالعات و مدیریت منابع آبی در این مناطق انجام شود.
این محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی وجود پتانسیلهایی از جمله وجود شترداری، رخسارهای بیابانی را از ظرفیتهایی بسیار خوب برای گردشگری بیابان توصیف کرد.
بزرگمهر همچنین یادآور شد: از وجود بیابان در زمینه تولید برق خورشیدی و بادی نیز میتوان بهرهبرداری کرد که این عوامل به رونق بخشی اقتصاد این مناطق کمک میکنند.
بهرهبرداریهای اقتصادی از بیابان پس از انجام مطالعات استعدادیابی هر منطقه
دیگر محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی نیز اظهار کرد: خراسان شمالی از تنوع اقلیمی بسیار بالایی برخوردار است که مبتنی بر سنجش اقلیمی صورتگرفته، ۹ زیر اقلیم برای خراسان شمالی شناسایی شده است که بخشی از مناطق جنوبی و جنوب غربی استان در اقلیم مناطق بیابانی هستند.
جواد میری سلیمان گفت: محدودیت منابع آبی و شکنندگی اکوسیستم از ویژگیهای بارز مناطق بیابانی محسوب میشوند که هر نوع بهرهبرداری نادرست و غیراصولی از این مناطق موجب تخریب پوشش گیاهی، ایجاد فرسایش خاک، تولید طوفانهای گردوغبار و شورشدن منابع آبوخاک در این مناطق میشوند.
وی در ادامه درباره چگونگی بهرهبرداریها از مناطق نیمهبیابانی و بیابانی عنوان کرد: بیابان فقط یک موضوع مهم زیستمحیطی محسوب نمیشود؛ بلکه بر اساس مطالعات جدید و طبقهبندیهای انجام شده، مناطق نیمهبیابانی و بیابانی از ارکان تأمین امنیت غذایی، اشتغالزایی، توسعه منطقهای و تأمین امنیت ملی نیز محسوب میشوند.
میری سلیمان در ادامه با بیان اینکه اکوسیستم مناطق بیابانی، شکننده است، تصریح کرد: قبل از اینکه نسبت به بهرهبرداری از مناطق بیابانی به فکر احیا و اصلاح این مناطق و بهرهبرداریهای اقتصادی از آن باشیم، میبایست در مرحله نخست حفظ وضع موجود و حفاظت از خاک این مناطق را در اولویت قرار دهیم.
این محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی با تأکید بر این نکته که بدون وجود خاک عملاً نمیتوان هیچ برنامهریزی را ترسیم کرد، یادآور شد: تاکنون در مناطق بیابانی اقداماتی از جمله قاچاق چوب درختچههای بومی، برداشتهای بیرویه از گیاهان دارویی بومی و رهاسازی زمینهای کشاورزی موجب تخریب پوشش گیاهی و تولید فرسایش خاک در این مناطق شدهاند.
وی گفت: بنابراین در زمینه بهرهبرداری از مناطق بیابانی ابتدا میبایست وضع موجود و خاک این مناطق را حفظ سپس درباره بهرهبرداری از این مناطق هدفگذاری کرد.
میری سلیمان در ادامه درباره بهرهبرداری اقتصادی از مناطق بیابانی عنوان کرد: اقتصاد بیابان با اقتصاد دیگر مناطق طبیعی متفاوت است چون بازگشت سرمایه در این مناطق کُند است؛ بنابراین در این مناطق میبایست سرمایهگذاری بلندمدت مدنظر قرار گیرد.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی همچنین تصریح کرد: در زمینه اقتصادی مناطق بیابانی میبایست نگاه چندمنظوره داشت که میتوان به فعالیتهایی شامل شترداری، زنبورداری، کشت و پرورش گیاهان دارویی، انرژیهای تجدیدپذیر (راهاندازی نیروگاههای تولید برق بادی و خورشیدی) همچنین گردشگری بیابان (گردشگری، اکوتوریسم، کویرنوردی، نجوم، گردشگری فرهنگی) ورود کرد.
درعینحال، وی یادآور شد: بهر بهرهبرداری از بیابان باید در قالب تهیه طرحهای مرتعداری تلفیقی اجرایی شود که با تهیه طرحهای مرتعداری تلفیقی استعداد ذاتی عرصههای طبیعی مطالعه و شناسایی میشوند.
میری سلیمان خاطرنشان کرد: استعدادیابی عرصههای طبیعی مبتنی بر تهیه طرحهای مرتعداری تلفیقی شروع شده است از جمله در استان خراسان شمالی.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان شمالی در ادامه با اشاره به استان خراسان شمالی، اظهار کرد: در مناطق بیابانی استان، گیاهان دارویی از جمله زیره سیاه، آنغوزه و شیرینبیان که دارای بازارهای صادراتی هستند همچنین درختچهها و درختهایی از جمله تاغ، گز، بادام کوهی و قیچ که بومی این مناطق هستند را کاشت.
وی در پاسخ به این سؤال که اقتصاد بیابان در کدامین از اراضی (اراضی ملی بیابانی و یا در زمینهای کشاورزی آن مناطق) اجرایی کرد؟ گفت: در مناطق بیابانی با حفظ خاک میتوان اقتصاد بیابان را مبتنی بر برنامهریزیهای بلندمدت و بهرهگیری از مطالعات طرحهای مرتعداری تلفیقی هم در اراضی ملی و هم در اراضی کشاورزی این مناطق اجرایی کرد.
نتیجهگیری: در خراسان شمالی که سطح مناطق بیابانیاش ۱۸۳ هزار و ۶۳۶ هکتار واقع در شهرستانهای بام و صفیآباد، اسفراین، جاجرم و گرمه است هر اقدام احیایی و اصلاحی نسبت به بهبودبخشی به وضعیت پوشش گیاهی این مناطق همچنین بهرهبرداریهای اقتصادی از اراضی ملی و زراعی آن باید مبتنی بر مطالعات امکانسنجی دقیق در دل انجام مطالعات طرحهای مرتعداری تلفیقی باشد.
هرچند که این مطالعات تلفیقی دیر شروع شده و انجام همهجانبه آن زمان بر است؛ اما امیدوار هستیم که این مطالعات راهی روشن پیشرو بگذارد که انجام هر اقدامی به سرنوشت انتقاد از تجربه کاشت گیاه آتری پلکس در مناطق بیابانی استان منجر نشود.
از دل این مطالعات مشخص شود که شترداری چگونه میتواند اقتصادی شود و چگونه میتوان برای گردشگری بیابان برنامهریزی کرد و یا کدام عرصههای طبیعی در مناطق بیابانی برای راهاندازی نیروگاههای خورشیدی و بادی مناسب هستند.
